روش و سلوک علمی

روش و سلوک علمي

مراد از سلوک علمي، اوصاف و ويژگي‌هاي روحي و فكري علامه جوادي آملي در محور تعلّم، پژوهش، تدريس، تعليم و تأليف است. اثر هر مؤلف آيينهٴ اخلاق علمي اوست و آثار آيت الله العظمي جوادي به‌ويژه تفسير تسنيم نيز مظهر مكارم و معالي اخلاق علمي مفسر بزرگوار آن است كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌شود:

1. آزاد انديشي علمي: آزاد انديشي علمي آيت الله العظمي جوادي را در نقد و ارزيابي انديشه‌هاي عقلي صاحبان مكاتب گوناگون فلسفي و عرفاني و نيز انديشه‌هاي تفسيري استوانه‌هاي بزرگ دانش تفسير مانند طبري، شيخ طوسي، صدرالمتألهين شيرازي، محي الدين عربي، محمد عبده، سيد محمود آلوسي، قرطبي، زمخشري، فخر رازي، علامه بلاغي و علامه طباطبايي، مي‌توان مشاهده كرد.

2. جامع نگري علمي: جامعيت علمي و بهره مندي فراوان ايشان از علوم گوناگون اسلامي به ويژه علوم ادبي و بلاغي، منطق و فلسفه و كلام و عرفان، اصول و فقه و تفسير و حديث موجب شده تا در بررسي هر مسئله و مبحث از مسائل و مباحث علمي از يكسونگري پرهيز شده، با نگاهي جامع به نقد و ارزيابي و تحليل علمي دربارهٴ آن بپردازد.

3. سعهٴ صدر علمي: اين ويژگي استاد، در برخورد با انديشه ها، مكاتب و پرسش‌هاي ديگران موجب شده تا هم مجلس درس او پذيراي جمع فراواني از دانش پژوهان گردد و هم آثار او و از جمله تفسير تسنيم جايگاه مناسبي براي طرح اشكالات و شبهات مطرح شده دربارهٴ معارف و احكام قرآني باشد. طرح آراي مخالفان برون ديني و درون ديني از جلوه‌هاي اين خُلق ستوده است.

4. خضوع علمي: خضوع علمي استاد، در ساحت معارف قرآني و روايي، در جاي جاي آثار گوناگون و از جمله تسنيم آشكار است.

5. روشمندي در استنباط علمي: از بزرگ‌ترين شاخصه‌هاي پژوهشي و آموزشي علامه جوادي «روشمندي» است كه از جلوه‌هاي سلوک علمي ايشان به شمار مي‌آيد، چنان كه در تسنيم بدون دخالت دادن ذوق و سليقه خود يا ديگران و پرداختن به استحسانات عقلي و عرفي، بلكه با پايبندي به منهجي قويم و محكم و براساس اصول پايه‌ايِ شناخت قرآن به آن مي‌پردازد و هيچ گاه از مرز اصولگرايي و ضابطه مندي گامي فراتر نمي‌نهد.

6. مخاطبْ محوري در تعليم: مراد از اين ويژگي، توجه به نيازهاي علمي و همچنين سطح فهم و انديشه مخاطب و ميدان دادن به پرسش‌ها و نقدهاي اوست. اين خصيصه يكي از علل حجيم شدن برخي آثار مانند رحيق مختوم و تسنيم است، چنان كه الميزان در آغاز در دو جلد تدوين شد و پس از حضور شاگرداني فهيم و سختكوش چون شهيد آيت الله مطهري و آيت الله جوادي در محضر علمي علامه طباطبايي به بيست جلد گسترش يافت.

7. قدرشناسي از استادان و پيشگامان: آيت الله العظمي جوادي در جاي جاي آثار خود از پيشگامان دانش‌هاي گوناگون اسلامي از جمله تفسير و علوم قرآن و ميراث گرانقدر آنان قدرداني كرده است. از جمله، استاد خود علامه طباطبايي(قدس‌سرّه) را بارها به عظمت ستوده است.

8. رعايت ادب و انصاف در نقد: آيت الله العظمي جوادي در آثار گوناگون علمي خود هم به طرح و نقد آراي دانشمندان پيشين پرداخته و هم ديدگاه‌هاي معاصران را در ميزان نقد و ارزيابي سنجيده است؛ امّا همواره عفت قلم و نزاهت نوشتار را از هر گونه نقد تند و طعن زننده و گزنده و پرخاش ويرانگر رعايت كرده و نقدهايش همراه با ادب، انصاف و لطافت در تعبير است.

برخورداري از اخلاق متعالي و كريمانه علمي كه به نمونه‌هايي از آن‌ها اشاره شد، معظم له را در جايگاه يكي از استادان كم نظير جهان اسلام قرار داده است. توجه به برخي داوري‌ها در اين زمينه سودمند است:

سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي سازمان كنفرانس اسلامي (آيسيسكو) و همچنين سازمان فرهنگ و ارتباطات جمهوري اسلامي در پيام خود به مناسبت برگزيده شدن تفسير تسنيم به عنوان «تحقيق برتر در عرصه مطالعات اسلامي و قرآني» در سال 1385 شمسي خطاب به مفسّر، به عنوان «حكيم متألّه، فقيه و مفسر برجسته و گرانقدر» چنين آورده‌اند:

... اثر برجسته جناب عالي در تفسير قرآن كريم «تسنيم» به عنوان تحقيق برتر در عرصه مطالعات اسلامي و قرآني انتخاب گرديده است و به پاس سال‌ها بهره‌مندي متفكرين جهان اسلام از انديشه‌هاي بلند و بينش و دانش وسيع حضرت عالي به ويژه در زمينهٴ تفسير قرآن كريم كه بخشي از آن در تفسير شايستهٴ فوق تجلي يافته است... .

در پيام مدير دفتر منطقه‌اي آيسيسكو در تهران (مدير المكتب الإقليمي للإيسيسكو بطهران) نيز چنين آمده است:

جناب آيت الله، علامه عبدالله جوادي آملي!

افتخار دارم كه تهنيت و تبريك خود را به مناسبت انتخاب شما به عنوان يكي از سه مؤلّف برجسته در جهان اسلام در عرصهٴ پژوهش‌هاي اسلامي در سال 2006 از سوي آيسسكو و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي تقديم كنم.

اين انتخاب براي ارج نهادن و قدرداني از كتاب ارزشمند شما، تفسير تسنيم است.

بر فرزانگان و فضيلت مندان پوشيده نيست كه جناب‌عالي از برجسته‌ترين اساتيد كم نظير در جهان اسلام به شمار مي‌آييد و بحمدالله با نبوغ و خلاقيت فاخر و نمونه و با نهايت دقت و درايت توانستيد ظرايف دانش‌هاي فلسفه، عرفان و كلام را فراگيريد و همه آن‌ها را در خدمت كتاب نور [قرآن] به كار گيريد. چنين توفيقي گوارايتان باد.

منهج تفسيري تسنيم

از ديدگاه مفسر تسنيم، منابع تفسير قرآن عبارت‌اند از «قرآن، سنت و عقل» و چون «منهج و روش تفسيري» هر مفسر، پيوند تنگاتنگي با «منابع تفسير قرآن» دارد، به اجمال مي‌توان منهج تفسيري تسنيم را «منهج اجتهادي جامع» و دربردارندهٴ «تفسير قرآن به قرآن»، «تفسير قرآن به سنت» و «تفسير قرآن به عقل» ناميد. در ميان اين سه شيوه، كارآمدترين آن ها، «تفسير قرآن به قرآن» است، زيرا مهم‌ترين منبع تفسير قرآن، خود قرآن است كه مبيّن، شاهد و مفسّر خويش است و در دستيابي به معارف قرآن اثري عميق دارد.

تأكيد بيشتر بر «تفسير قرآن به قرآن» هرگز به معناي نفي تفسير قرآن به سنت يا طرد تفسير قرآن به عقل و حتي به معناي عدم بهره گيري از علوم انساني و دانش تجربي در تفسير قرآن نيست.

به باور مفسر تسنيم، تفسير قرآن به قرآن، شيوه تفسيري پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت(عليهم‌السلام) است كه از هر خطاي نظري معصوم و از هر لغزش عملي مصون بوده و در نتيجه پيروي از آنان لازم، حيات آفرين و نجاتبخش است.

عترت پژوهي

بدون شک گنجينه عظيم عترت و ذخيره بزرگ اهل بيت (عليهم السلام) از برترين عطيه و عاليترين نايله الهي به جهان بشيريت است ؛ زيرا تنها راهي که معرفت صحيح و شناخت اصيل را به همراه گرايش حقيقي و ميل واقعي به انسان ارائه مي کند شريعت بي مانند و طريقت بي نظير اهل بيت (عليهم السلام ) همراه با حقيقت بي بديل قرآن کريم بوده و هست.

حضرت آيت الله جوادي آملي از عترت پژوهان برجسته و ژرف انديش دوران معاصر است که آثار بناني و بياني فراواني را در زمينه معرفي و تفسير ژرفايي شخصيت الهي و والاي حضرت محمد (صلي الله عليه و آله) و عترت پاک آن حضرت و همچنين تبيين و تشريح معارف گرانسنگ آن ذوات قدسي که خلفاي راستين خداوند سبحان و همتايان قرآن کريم اند ، به شيفتگان و مواليان ولايت حياتبخش آنان ارائه کرده است. اين آثار در قالب 18 عنوان کتاب و 44 جلد مي باشد . و کتاب «ادب فنای مقربان » شرح زيارت جامعه کبيره که دائره المعارف جامع در موضوع عترت شناسی است و تا کنون 7 جلد آن منتشر شده و به 15 جلد می رسد.